Szybkie i wystarczająco dokładne metody oznaczania stężenia żelaza
Spektrometryczne i wizualne kolorymetryczne oznaczanie stężenia żelaza
Certyfikowane i akredytowane laboratoria badania wody oznaczają stężenie żelaza w wodzie metodą spektrometryczną z 1,10-fenantroliną (ISO 6332). Sam również dość długo stosowałem tę metodę. Jest to metoda dość niezawodna i dokładna. Wymaga jednak dużo czasu i w zasadzie można ją stosować tylko w laboratorium.
Przed 17 laty poznałem inną spektrometryczną metodę oznaczania żelaza, która wydała mi się znacznie atrakcyjniejsza od wspomnianej wyżej. Istota tej metody jest następująca: jony Fe2+ w środowisku kwaśnym reagują z solą disodową kwasu 3-(2-pirydylo)-5,6-bis(4-fenylosulfonowego)-1,2,4-triazyny, tworząc fioletowy związek kompleksowy, który oznacza się fotometrycznie przy długości fali 565 nm. Metoda jest bardzo selektywna i czuła; molowy współczynnik ekstynkcji ε = 27 570. Dla porównania przypomnę, że molowy współczynnik ekstynkcji barwnego związku żelaza z 1,10-fenantroliną wynosi ε = 8000 (im większa wartość ε, tym czulsza reakcja i tym niższe stężenia żelaza można oznaczyć bez dodatkowego zatężania). Metoda ta pozwala oznaczyć stężenie żelaza ogólnego. Wszystkie potrzebne odczynniki (barwnik organiczny, środek rozpuszczający koloidalne i grubodyspersyjne formy żelaza, reduktor, układ buforowy itd.) połączono w jednej buteleczce. Powstały barwny związek kompleksowy pozostaje trwały przez dość długi czas (ok. 20 godz.), a reakcję można prowadzić w dość szerokim zakresie temperatur (5–40 °C). Pozostaje przypomnieć, że wszystkie odczynniki potrzebne do wykonania analizy znajdują się w jednej buteleczce, a producentem tego odczynnika jest niemiecka firma „Merck” (nr katalogowy 14761). Instrukcja stosowania odczynnika w różnych językach jest dołączona do opakowania testu. Oto jej tłumaczenie:
1. Do zlewki wlać 5–10 mL badanego roztworu (wody).
2. Do zlewki dodać 3–4 krople odczynnika Fe-AN i wymieszać.
3. Odczekać 3–5 min (czas reakcji).
4. Przelać zabarwiony roztwór do kuwety o odpowiedniej drodze optycznej i zmierzyć absorbancję przy długości fali 565 nm. Roztwór odniesienia – woda destylowana lub badana woda (jeżeli nie jest mętna).
Obliczanie wyniku: zmierzoną wartość absorbancji roztworu (A) należy pomnożyć przez odpowiedni współczynnik (F):
dla kuwety o drodze optycznej 1 cm: F = 2,08;
dla kuwety o drodze optycznej 2 cm: F = 1,08;
dla kuwety o drodze optycznej 5 cm: F = 0,416.
Przykładowo, jeśli w kuwecie 1 cm zmierzono A = 0,150, stężenie żelaza wyniesie:
C = A · F = 0,150 · 2,08 = 0,312 mg/L.
Krótki komentarz do metody
Metoda ta ma wiele zalet w porównaniu z innymi spektrofotometrycznymi metodami oznaczania żelaza. Wcześniej sporo pracowałem z kwasem sulfosalicylowym, rodankiem i o-fenantroliną. Metoda rodankowa jest niezła, ale bardzo mało czuła i bez zatężania można nią analizować jedynie roztwory o dość dużej zawartości żelaza. Metody z kwasem sulfosalicylowym i o-fenantroliną są znacznie czulsze, ale i tak są mniej więcej 3 razy mniej czułe niż opisywana metoda. Dlatego jest ona bardzo wygodna, gdy trzeba analizować roztwory zawierające bardzo mało żelaza, np. wodę pitną po odżelazianiu lub wodę zasilającą kotły parowe. W takim przypadku bez żadnego dodatkowego zatężania, przy użyciu kuwety o drodze optycznej 5 cm, można z wystarczającą dokładnością oznaczyć żelazo nawet wtedy, gdy jego stężenie w wodzie wynosi zaledwie tysięczne części miligrama na litr.
Druga zaleta – bardzo krótki czas analizy; wynik można uzyskać już po 5–6 minutach.
Trzecia zaleta – badanych roztworów (wód naturalnych) nie trzeba gotować z HCl. Zastosowana mieszanina odczynników przeprowadza do postaci jonowej nie tylko koloidalne, lecz także grubodyspersyjne formy żelaza. Czas reakcji nieco się wówczas wydłuża, dlatego warto zmierzyć absorbancję po 5–6 min i, powiedzmy, po 30 min, a wynik obliczać dopiero wtedy, gdy absorbancja już nie rośnie. Nawiasem mówiąc, w nowoczesnych spektrometrach mikroprocesorowych z wyświetlaczem ciekłokrystalicznym od razu widać na ekranie, czy absorbancja (stężenie) jest już stabilna, czy jeszcze rośnie.
Oznaczenia porównawcze wykonane tą metodą i metodą z o-fenantroliną wykazały bardzo dobrą zgodność wyników.
Metoda ta ma jednak również jedną wadę. W odróżnieniu od metody z o-fenantroliną, w której po niewielkiej modyfikacji procedury można oznaczyć zarówno żelazo dwuwartościowe, jak i żelazo ogólne, ta metoda pozwala oznaczyć wyłącznie stężenie żelaza ogólnego.
Oznaczanie stężenia żelaza metodą kolorymetrii wizualnej
Te same odczynniki, zamknięte w jednej buteleczce, można z powodzeniem stosować nie tylko do spektrometrycznego, lecz także do wizualnego kolorymetrycznego oznaczania stężenia żelaza.
Test Microquant® Fe niemieckiej firmy „Merck” (0 – 0,1 – 0,2 – 0,3 – 0,5 – 0,8 – 1,2 – 2 – 3 – 5 mg/L Fe), nr katalogowy 14759 (rys. 1).
Rys. 1. Wizualne kolorymetryczne oznaczanie stężenia żelaza za pomocą testu Microquant®.
Test ten wygodnie stosować do oznaczania żelaza zarówno w wodach podziemnych, jak i w wodzie za urządzeniami do uzdatniania. Na obrotowej tarczy barwnej (komparatorze) znajdują się barwne pola odpowiadające następującym stężeniom żelaza: 0 – 0,1 – 0,2 – 0,3 – 0,5 – 0,8 – 1,2 – 2 – 3 – 5 mg/L. Dokładność tego testu nie jest bardzo wysoka, ale wystarczająca, jeżeli stężenie żelaza w badanej wodzie nie przekracza 0,5 mg/L.
Bardzo dokładny jest test Aquaquant® tej samej niemieckiej firmy „Merck” (rys. 2), nr katalogowy 14403. Na skali barwnej znajdują się następujące wartości stężenia Fe: 0,00-0,01-0,02-0,03-0,04-0,06-0,08-0,1-0,15-0,2 mg/L. Test ten jest naprawdę bardzo dokładny. Warto, by zaopatrzyły się w niego te przedsiębiorstwa wodociągowe, które nie mają własnych laboratoriów badania wody, a zwłaszcza te, do których należą ujęcia wody w niewielkich miejscowościach. Za pomocą każdego z tych testów już po 3–5 min można oznaczyć stężenie Fe za urządzeniami do uzdatniania wody lub u odbiorcy i szybko zareagować, gdy stężenie Fe za urządzeniami do uzdatniania lub na przyłączu u odbiorcy nie spełnia wymagań litewskiej normy higienicznej dla wody pitnej HN 24:2003.
Rys. 2. Wizualne kolorymetryczne oznaczanie stężenia żelaza za pomocą testu Aquaquant®.
Ta sama niemiecka firma „Merck” produkuje bardzo szeroką gamę najróżniejszych testów. Sam miałem okazję wypróbować wiele z nich, w tym testy Microquant® i Aquaquant® na mangan, azotyny i jony amonowe. Te ostatnie również bardzo przydałyby się niewielkim przedsiębiorstwom wodociągowym. Za ich pomocą mogłyby one samodzielnie i na bieżąco kontrolować jakość wody pitnej w niewielkich miejscowościach, w których w ostatnich latach zbudowano stacje uzdatniania wody.
Pozostaje przypomnieć, że oficjalnym dystrybutorem wymienionych testów na Litwie jest UAB „Bioeksma“.
P.S. Odczynnik Fe-An do oznaczania stężenia żelaza (wszystkie składniki w jednej buteleczce) doskonale nadaje się również do usuwania plam rdzy z białych i kolorowych tkanin. Sam to wypróbowałem. Efekt jest fantastyczny. Procedura jest bardzo prosta: do 1–2 mL wody z kranu należy dodać kilka kropli odczynnika Fe-An i powstały roztwór wylać na plamę rdzy. Odczynnik przekształca cząstki rdzy w fioletowy, rozpuszczalny w wodzie związek kompleksowy żelaza. Po 5–10 min (czas zależy od ilości rdzy) wypłukać potraktowane miejsce wodą z kranu. Pozostaje tylko wysuszyć tkaninę. Po plamie nie ma ani śladu.

