Azotany w wodzie ze studni kopanych i ich usuwanie
Azotany w wodzie to związki chemiczne, które mogą przedostawać się do wody z nawozów, ścieków lub źródeł przemysłowych. Wysoka zawartość azotanów w wodzie pitnej może być groźna dla zdrowia, zwłaszcza niemowląt i kobiet w ciąży, ponieważ może zaburzać transport tlenu w organizmie. Badanie wody pozwala ustalić ich poziom.
Najważniejszym problemem wód podziemnych są zbyt wysokie stężenia związków żelaza, a czasem także manganu, amonu lub siarkowodoru, natomiast w wodzie ze studni i źródeł ten problem nie występuje; tu głównym i największym problemem są azotany (nie będziemy tu omawiać mikrobiologicznego zanieczyszczenia wody studziennej). Azotany mają jeszcze inną nazwę (synonim), powszechnie używaną przez rolników i mieszkańców wsi – saletra. Azotan potasu nazywa się saletrą potasową, azotan amonu – saletrą amonową itd.
Czym są azotany? Dlaczego tyle się o nich mówi i pisze? Czy rzeczywiście są aż tak groźne i niebezpieczne? Azotany to jedna z wielu form związków azotu, a azot, fosfor i potas to najważniejsze pierwiastki biogenne. Pierwiastki biogenne są po prostu niezbędne do normalnego funkcjonowania organizmów żywych. Bez saletry oraz nawozów potasowych i fosforowych nie sposób uzyskać dobrych plonów. Azotany (saletry) mają jednak jeszcze jedną bardzo ważną właściwość – azotany wszystkich metali dobrze rozpuszczają się w wodzie, a ta ich część, której organizmy żywe (mikroorganizmy i rośliny) nie zdążą przyswoić do syntezy białek, łatwo migruje i przedostaje się do wód gruntowych. W ten sposób azotany pojawiają się w wodzie ze studni, źródeł i płytkich odwiertów.
Lekarze higieniści ustalili, że po dostaniu się do organizmu człowieka azotany pod wpływem różnych enzymów przekształcają się najpierw w znacznie groźniejsze azotyny, a te z kolei – w związki nitrozowe. Doświadczenia na różnych zwierzętach wykazały, że związki nitrozowe są już kancerogenami i sprzyjają powstawaniu nowotworów złośliwych. Azotyny działają podobnie jak czad (inaczej tlenek węgla, CO), tzn. utrudniają hemoglobinie zaopatrywanie organizmu w tlen.
Uwzględniając zalecenia specjalistów WHO (Światowej Organizacji Zdrowia), wszystkie państwa świata ściśle ograniczają w normach dotyczących wody pitnej stężenia azotynów i azotanów. Zgodnie z litewską normą higieniczną wody pitnej HN 24:2003 stężenie azotynów w wodzie nie może przekraczać 0,5 mg/l, a azotanów – 50 mg/l (w przypadku niemowląt – 10 mg/l).
Mieszkańcy Litwy, którzy korzystają z wody wodociągowej, praktycznie nie mają problemu z azotynami i azotanami. Jednak znaczna część mieszkańców litewskich wsi nadal używa wody ze studni kopanych do picia i gotowania. Według danych litewskiego Ministerstwa Środowiska w kraju jest obecnie około 300 tysięcy studni kopanych (płytkich studni szybowych o głębokości 2–5 m), z których wodę pije około jednej trzeciej mieszkańców Litwy. Według danych tego samego ministerstwa mniej więcej w połowie studni stężenie azotanów jest znacznie podwyższone. Autor tej książki badał próbki wody z kilkuset studni, przywiezione z różnych rejonów Litwy. Wyniki badań nie napawają optymizmem. Tylko w niewielkiej części studni stężenie azotanów w wodzie było niższe niż 50 mg/l. Bardzo często stężenie azotanów przekraczało dopuszczalną normę 2–3 razy, a nawet więcej. Zdarzyła się też studnia rekordzistka – stężenie azotanów sięgało w niej 850 mg/l. Taką wodą warto podlewać warzywnik – urodzaj gwarantowany – ale picie jej jest naprawdę niebezpieczne. Nierzadko zdarza się, że właściciele studni nawet nie wiedzą, jakiej jakości wodę mają w swoich studniach i jakie jest w niej stężenie azotanów.
Jak azotany przedostają się do wody w studniach i płytkich odwiertach? Pierwszym i stałym źródłem azotanów jest atmosfera. Do spalania każdego paliwa w piecach, kotłowniach, silnikach samochodowych itp. potrzebny jest tlen z powietrza. Razem z tlenem do komór spalania trafia również azot, którego w powietrzu jest znacznie więcej niż tlenu. W wysokiej temperaturze część dość inertnego (mało aktywnego) azotu przekształca się w tlenki azotu, które wraz z innymi produktami spalania trafiają do atmosfery. Następnie tlenki azotu ulegają w atmosferze dalszym przemianom, a powstałe azotany docierają wraz z opadami na powierzchnię ziemi.
Drugim źródłem są mineralne i organiczne nawozy zawierające azot. Nawozy stosuje się najczęściej wiosną lub na początku lata.
Trzecim źródłem jest rozkład zawierających azot substancji organicznych w glebie i w wodzie.
Ustalono, że stężenie azotanów w wodzie studziennej zmienia się wraz z porami roku. Najwyższe stężenia azotanów notuje się zwykle wiosną i na początku lata, a najniższe – późną jesienią i zimą.
W latach 1992–1994, czyli przez trzy lata, autor obserwował sezonowe wahania stężenia azotanów w dwóch studniach kopanych na terenie ogrodów działkowych nad rzeką Waką. Analizy chemiczne wykonywano nie rzadziej niż dwa razy w miesiącu (czasem częściej). Średnie wyniki z każdego miesiąca przedstawiono w tabeli 1 i na rysunku 1.
Tabela 1. Sezonowe zmiany stężenia azotanów w wodzie studziennej
|
Miesiąc |
Średnie stężenie azotanów (jonów NO3–), mg/l |
|
|
Studnia nr 1 |
Studnia nr 2 |
|
|
Styczeń |
32 |
17 |
|
Luty |
34 |
19 |
|
Marzec |
45 |
28 |
|
Kwiecień |
68 |
49 |
|
Maj |
95 |
63 |
|
Czerwiec |
83 |
55 |
|
Lipiec |
57 |
42 |
|
Sierpień |
51 |
40 |
|
Wrzesień |
45 |
31 |
|
Październik |
42 |
27 |
|
Listopad |
38 |
22 |
|
Grudzień |
34 |
21 |
Rys. 1. Sezonowe wahania stężenia azotanów w wodzie studziennej
Jak widać, stężenie azotanów w wodzie z obu studni zmieniało się w analogiczny sposób. Najwyższe stężenia odnotowano w kwietniu, maju i czerwcu (maksimum w maju), a najniższe – w listopadzie, grudniu, styczniu i lutym. Wyniki obserwacji z dwóch pozostałych lat były bardzo podobne do przedstawionych w tabeli i na rysunku, dlatego ich tu nie zamieszczono.
Nawiasem mówiąc, autor miał również okazję obserwować sezonowe wahania stężenia azotanów w wodzie ze źródeł bijących w różnych miejscach. Sezonowe zmiany stężenia przebiegają tam bardzo podobnie jak w studniach, z tą różnicą, że w wodzie źródlanej stężenie azotanów jest zwykle znacznie niższe niż w wodzie studziennej i najczęściej spełnia wymagania normy higienicznej wody pitnej HN 24:2003.
Dlaczego najwyższe stężenia azotanów w wodzie stwierdzono w kwietniu, maju i czerwcu, a najniższe – w listopadzie, grudniu, styczniu i lutym? Zdaniem autora dość logiczne wydaje się następujące wyjaśnienie. Zimą, gdy ziemia jest zamarznięta, azotany nie migrują do wód gruntowych. W tym czasie nie nawozi się też gleb, a azotany, które trafiają do ziemi z atmosfery, gromadzą się na jej powierzchni. Wiosną, gdy ziemia rozmarza, azotany nagromadzone przez zimę na powierzchni przenikają do wód gruntowych, a wraz z nimi do studni. Zaraz potem rozpoczynają się intensywne prace polowe, a wraz z nimi intensywne nawożenie gleb nawozami organicznymi i mineralnymi. W tym okresie stężenie azotanów w wodzie studziennej osiąga wartości maksymalne. Gdy robi się jeszcze cieplej, zaczyna się intensywny okres wegetacji roślin (i różnych mikroorganizmów), podczas którego azot azotanowy jest zużywany do syntezy białek, a stężenie azotanów w glebie i wodzie gruntowej szybko spada.
Dlatego, zdaniem autora, zawartość azotanów w wodzie studziennej należy sprawdzać wiosną i na początku lata. Jeśli w tym okresie stężenie azotanów w wodzie nie przekracza wartości dopuszczalnej określonej w normie higienicznej (≤50 mg/l), praktycznie można zagwarantować, że w pozostałych porach roku będzie ich jeszcze mniej.
Teraz należy omówić, jak usunąć azotany z wody studziennej lub przynajmniej obniżyć ich stężenie. Rozmawiając na ten temat z różnymi ludźmi, można usłyszeć najróżniejsze opinie, propozycje, zalecenia i recepty – poczynając od tego, że studnie trzeba przykrywać pokrywami, przez uformowanie wokół studni ochronnej warstwy gliny o średnicy 1–2 metrów i grubości co najmniej 1 metra albo wsypanie do studni wapna chlorowanego i późniejsze wypompowanie wody, aż po pomysł, by azotany po prostu ze studni wypompować. Niestety, żaden z wymienionych sposobów nie obniża stężenia azotanów w wodzie studziennej. Studnia nie jest przecież magazynem, w którym zbierają się i gromadzą azotany. Stężenie azotanów w wodzie studziennej jest takie samo jak w otaczającej ją wodzie gruntowej, która tę studnię zasila. Gdyby udało się obniżyć stężenie azotanów w wodzie gruntowej zasilającej studnię, to w samej studni stężenie azotanów automatycznie spadłoby do tego samego poziomu. Jak to zrobić? Wokół studni powinna się znajdować strefa ochrony sanitarnej o określonej wielkości (trudno powiedzieć, jakiej dokładnie, ale zdaniem autora niemałej), w której nie prowadzi się intensywnej gospodarki rolnej, nie ma obór z pryzmami obornika składowanymi obok itp. Innymi słowy, studnia powinna być wykonana z dala od budynków gospodarczych i intensywnie uprawianych gruntów. Nie jest to jednak wygodne, dlatego studnie zwykle buduje się jak najbliżej domu. Z drugiej strony nawet wtedy, gdy studnia powstanie z dala od własnych zabudowań, nie ma pewności, czy azotanów będzie mniej. Trudno przecież przewidzieć, jakimi drogami płynie woda gruntowa. Niewykluczone, że woda gruntowa wzbogacona w azotany przez sąsiadów trafia właśnie do Państwa studni.
Pewnym sposobem na pozbycie się wody bogatej w azotany jest wykonanie głębszego odwiertu (studni głębinowej). W takim przypadku pojawią się jednak inne problemy: woda z odwiertu najprawdopodobniej będzie żelazista, mogą w niej też występować podwyższone stężenia manganu i amonu. Wtedy z kolei trzeba będzie zainstalować urządzenia do uzdatniania wody.
Innym pewnym sposobem usuwania azotanów jest filtrowanie wody z odpowiednią prędkością przez złoże filtracyjne z anionitu, np. słabo zasadowego anionitu w formie chlorkowej (R–R3NCl). Anionity te dobrze usuwają NO3–, SO42– i wiele innych anionów:
R–NH3Cl + NO3– → R–NH3NO3 + Cl–,
2 R–NH3Cl + SO42– → (R–NH3)2SO4 + 2Cl–.
Jak widać, w filtracie w równoważnej ilości wzrasta stężenie jonów Cl–, tzn. po usunięciu z wody 1 mval jonów NO3– lub SO42– (62 mg NO3– lub 48 mg SO42–) stężenie Cl– w filtracie wzrasta o 1 mval (35,5 mg). Łatwo obliczyć, że po usunięciu z wody 250 mg (4,03 mval) jonów NO3– do filtratu przechodzi 4,03 mval (143 mg) jonów Cl–. Po wyczerpaniu pojemności wymiennej anionitu słabo zasadowe anionity R–NH3Cl regeneruje się roztworem soli kuchennej, czyli NaCl:
R–NH3NO3 + NaCl → R–NH3Cl + NaNO3 (równanie cząsteczkowe)
R–NH3NO3 + Cl– → R–NH3Cl + NO3– (równanie jonowe).
Stężenie azotynów w wodach naturalnych jest zwykle bardzo niskie ze względu na ich nietrwałość (równie łatwo ulegają redukcji do jonów amonowych, jak utlenieniu do jonów azotanowych). W czystej wodzie azotyny trudno wykryć, ponieważ ich zawartość wynosi tysięczne części miligrama na litr. Nieco więcej jest ich po zakończeniu okresu wegetacji, gdy rozkładają się substancje organiczne. Azotyny są produktem pośrednim procesu nitryfikacji.
W Laboratorium Chemii Analitycznej Katedry Chemii i Bioinżynierii Wileńskiego Uniwersytetu Technicznego im. Giedymina (VGTU) przeprowadzono badania usuwania azotanów za pomocą słabo zasadowego anionitu. Szklaną kolumnę o średnicy 4 cm wypełniono 100 g słabo zasadowego anionitu japońskiej produkcji w formie chlorkowej R–NH3Cl. Do filtracji użyto wody z wileńskiego ujęcia Antaviliai, spełniającej wymagania normy higienicznej; przez dodanie NaNO3 doprowadzono w niej stężenie jonów NO3– do 107 mg/l. Prędkość filtracji wynosiła ok. 5 m/h. Filtrację prowadzono do całkowitego wyczerpania pojemności wymiennej anionitu, aż stężenie jonów NO3– w filtracie powróciło do wyjściowego poziomu 107 mg/l. Wyniki tego badania przedstawiono na rys. 2. Badanie wykazało, że w tych warunkach można usunąć azotany z 40 litrów wody. Przy filtrowaniu większej ilości wody stężenie azotanów w filtracie zaczyna rosnąć i wraca do poziomu wyjściowego po przefiltrowaniu 60 litrów wody.
Po regeneracji anionitu badanie powtórzono. W drugim badaniu uzyskano niemal analogiczne wyniki, dlatego nie zostały one tu przedstawione.
Rys. 2. Usuwanie azotanów za pomocą anionitu w formie chlorkowej (R-NH3Cl)
Po zakończeniu drugiego badania anionit zregenerowano nie roztworem NaCl, lecz roztworem NaHCO3 (sody oczyszczonej), tzn. zamiast anionitu w formie chlorkowej R–NH3Cl otrzymano anionit w formie wodorowęglanowej R–NH3HCO3. Podczas filtrowania wody przez anionit w formie R–NH3HCO3 w reakcji wymiany zamiast jonów Cl– uczestniczyły jony HCO3–, które przechodziły do filtratu. Tak więc w przefiltrowanej wodzie wzrasta stężenie nie jonów Cl–, lecz HCO3–. To dobrze, ponieważ jony HCO3– nadają wodzie dobry smak, a norma higieniczna nie ogranicza ich stężenia. Wyniki tego badania przedstawiono na rys. 3.
Rys. 3. Usuwanie azotanów za pomocą anionitu w formie wodorowęglanowej (R-NH3HCO3)
Porównanie danych przedstawionych na rys. 2 i 3 pokazuje, że przy usuwaniu azotanów anionitami w dwóch różnych formach uzyskano niemal identyczne wyniki.

